HANAWA行政書士事務所のロゴ HANAWA行政書士事務所 建設・製造・産廃業向け 許認可 × 外国人雇用 × 補助金 × 福利厚生
090-3718-2803 9:00-23:00 年中無休(土日祝日・20時以降は事前予約)

コラム

【特定行政書士試験に向けた学習記録】行政不服審査法内の混同ポイント整理

2025年9月1日

1. 前回のおさらい:行政手続法とのつながり こんにちは。前回は「行政手続法の混同ポイント」を学びましたね。 意見聴取・弁明の範囲 公示・通知義…

<h3 data-end="197" data-start="173">1. 前回のおさらい:行政手続法とのつながり</h3>

<p data-end="287" data-start="256">こんにちは。前回は「行政手続法の混同ポイント」を学びましたね。</p>

<ul data-end="329" data-start="289">
<li data-end="303" data-start="289">
<p data-end="303" data-start="291">意見聴取・弁明の範囲</p>
</li>
<li data-end="315" data-start="304">
<p data-end="315" data-start="306">公示・通知義務</p>
</li>
<li data-end="329" data-start="316">
<p data-end="329" data-start="318">行政指導の法的性質</p>
</li>
</ul>

<p data-end="367" data-start="331">ポイントは「行政処分に関わる国民の権利保護」と「手続義務の区分」でした。</p>

<p data-end="485" data-start="369">さて、今回は<strong data-end="386" data-start="375">行政不服審査法</strong>に焦点を移します。<br data-end="398" data-start="395" />
「行政手続法が処分の前提手続」とすれば、<strong data-end="438" data-start="418">行政不服審査法は処分後の救済手続</strong>です。<br data-end="444" data-start="441" />
ですから、混同しやすいポイントは<strong data-end="482" data-start="460">手続の順序・種類・効力・期間・対象者</strong>です。</p>

<hr data-end="490" data-start="487" />
<h3 data-end="514" data-start="492">2. 審査請求前置主義(原則・例外)</h3>

<h4 data-end="534" data-start="515">(1) 原則:前置主義とは?</h4>

<ul data-end="605" data-start="535">
<li data-end="577" data-start="535">
<p data-end="577" data-start="537">不服申立を裁判に持ち込む前に、まず行政庁に対して審査請求を行う必要がある制度</p>
</li>
<li data-end="605" data-start="578">
<p data-end="605" data-start="580">例:道路使用許可の拒否 → まず都道府県に審査請求</p>
</li>
</ul>

<p data-end="617" data-start="607"><strong data-end="615" data-start="607">問いかけ</strong></p>

<blockquote data-end="642" data-start="618">
<p data-end="642" data-start="620">「裁判に直接行けないのは不便じゃない?」</p>
</blockquote>

<ul data-end="686" data-start="643">
<li data-end="686" data-start="643">
<p data-end="686" data-start="645">理由:裁判前に行政が自ら判断を見直すことで、紛争の早期解決・行政運営の安定化を図る</p>
</li>
</ul>

<h4 data-end="699" data-start="688">(2) 例外</h4>

<ul data-end="755" data-start="700">
<li data-end="731" data-start="700">
<p data-end="731" data-start="702">法律で審査請求前置を不要とする場合あり(特別法の規定)</p>
</li>
<li data-end="755" data-start="732">
<p data-end="755" data-start="734">例:独立行政法人の一部決定、緊急時処分など</p>
</li>
</ul>

<hr data-end="760" data-start="757" />
<h3 data-end="776" data-start="762">3. 審査請求の種類</h3>

<table data-end="904" data-start="777">
<thead data-end="794" data-start="777">
<tr data-end="794" data-start="777">
<th data-col-size="sm" data-end="782" data-start="777">種類</th>
<th data-col-size="sm" data-end="787" data-start="782">内容</th>
<th data-col-size="sm" data-end="794" data-start="787">条文例</th>
</tr>
</thead>
<tbody data-end="904" data-start="821">
<tr data-end="850" data-start="821">
<td data-col-size="sm" data-end="829" data-start="821">再調査請求</td>
<td data-col-size="sm" data-end="843" data-start="829">処分の瑕疵や不備の是正</td>
<td data-col-size="sm" data-end="850" data-start="843">第3条</td>
</tr>
<tr data-end="879" data-start="851">
<td data-col-size="sm" data-end="858" data-start="851">異議申立</td>
<td data-col-size="sm" data-end="872" data-start="858">法定の異議申し立て手続</td>
<td data-col-size="sm" data-end="879" data-start="872">第4条</td>
</tr>
<tr data-end="904" data-start="880">
<td data-col-size="sm" data-end="887" data-start="880">審査請求</td>
<td data-col-size="sm" data-end="897" data-start="887">通常の不服申立</td>
<td data-col-size="sm" data-end="904" data-start="897">第5条</td>
</tr>
</tbody>
</table>

<p data-end="914" data-start="906"><strong data-end="912" data-start="906">比喩</strong></p>

<ul data-end="979" data-start="915">
<li data-end="939" data-start="915">
<p data-end="939" data-start="917">再調査請求=先生にもう一度採点してもらう</p>
</li>
<li data-end="958" data-start="940">
<p data-end="958" data-start="942">異議申立=担当部署に直接抗議</p>
</li>
<li data-end="979" data-start="959">
<p data-end="979" data-start="961">審査請求=正式な手続で再評価を求める</p>
</li>
</ul>

<hr data-end="984" data-start="981" />
<h3 data-end="1003" data-start="986">4. 処分の効力停止の有無</h3>

<ul data-end="1099" data-start="1004">
<li data-end="1033" data-start="1004">
<p data-end="1033" data-start="1006">原則:審査請求しても処分効力は<strong data-end="1031" data-start="1021">そのまま継続</strong></p>
</li>
<li data-end="1071" data-start="1034">
<p data-end="1071" data-start="1036">例外:効力停止の決定を行政庁が行った場合、処分の効果を一時停止可能</p>
</li>
<li data-end="1099" data-start="1072">
<p data-end="1099" data-start="1074">目的:国民の不利益を最小化しつつ、行政の権限も維持</p>
</li>
</ul>

<hr data-end="1104" data-start="1101" />
<h3 data-end="1118" data-start="1106">5. 期間の整理</h3>

<ul data-end="1193" data-start="1119">
<li data-end="1153" data-start="1119">
<p data-end="1153" data-start="1121">審査請求は、<strong data-end="1148" data-start="1127">知った日から3か月/処分日から1年</strong>が原則</p>
</li>
<li data-end="1182" data-start="1154">
<p data-end="1182" data-start="1156">注意:行政手続法の聴聞・弁明義務とは期間が異なる</p>
</li>
<li data-end="1193" data-start="1183">
<p data-end="1193" data-start="1185"><strong data-end="1193" data-start="1185">図で整理</strong></p>
</li>
</ul>

<pre data-end="1298" data-start="1195">

 </pre>

<p><code>不服審査法期間<br />
-----------------------<br />
知った日 → 3か月<br />
処分日   → 1年<br />
-----------------------<br />
※短い方の期間が適用される場合あり</code><br />
 </p>

<hr data-end="1303" data-start="1300" />
<h3 data-end="1324" data-start="1305">6. 裁量処分 vs 法定処分</h3>

<table data-end="1499" data-start="1325">
<thead data-end="1349" data-start="1325">
<tr data-end="1349" data-start="1325">
<th data-col-size="sm" data-end="1330" data-start="1325">種類</th>
<th data-col-size="sm" data-end="1335" data-start="1330">意味</th>
<th data-col-size="sm" data-end="1342" data-start="1335">ポイント</th>
<th data-col-size="sm" data-end="1349" data-start="1342">判例例</th>
</tr>
</thead>
<tbody data-end="1499" data-start="1387">
<tr data-end="1446" data-start="1387">
<td data-col-size="sm" data-end="1394" data-start="1387">裁量処分</td>
<td data-col-size="sm" data-end="1407" data-start="1394">行政庁に判断余地あり</td>
<td data-col-size="sm" data-end="1419" data-start="1407">逸脱・濫用がないか</td>
<td data-col-size="sm" data-end="1446" data-start="1419">行政裁量権の逸脱・濫用(最高裁昭和50年判決)</td>
</tr>
<tr data-end="1499" data-start="1447">
<td data-col-size="sm" data-end="1454" data-start="1447">法定処分</td>
<td data-col-size="sm" data-end="1472" data-start="1454">条文で内容・要件が決まっている</td>
<td data-col-size="sm" data-end="1486" data-start="1472">条件を満たせば必ず処分</td>
<td data-col-size="sm" data-end="1499" data-start="1486">建築確認の承認拒否</td>
</tr>
</tbody>
</table>

<p data-end="1511" data-start="1501"><strong data-end="1509" data-start="1501">問いかけ</strong></p>

<blockquote data-end="1540" data-start="1512">
<p data-end="1540" data-start="1514">「裁量の幅がある場合、何を基準にチェックする?」</p>
</blockquote>

<ul data-end="1574" data-start="1541">
<li data-end="1574" data-start="1541">
<p data-end="1574" data-start="1543">答え:<strong data-end="1562" data-start="1546">合理性・公平性・比例原則</strong>。判例が参考になります。</p>
</li>
</ul>

<hr data-end="1579" data-start="1576" />
<h3 data-end="1596" data-start="1581">7. 利害関係人の範囲</h3>

<ul data-end="1683" data-start="1597">
<li data-end="1634" data-start="1597">
<p data-end="1634" data-start="1599">審査請求の対象者は、<strong data-end="1632" data-start="1609">処分によって直接利益・不利益を受ける者</strong></p>
</li>
<li data-end="1661" data-start="1635">
<p data-end="1661" data-start="1637">例:建築物の建築確認 → 建築主や隣地所有者</p>
</li>
<li data-end="1683" data-start="1662">
<p data-end="1683" data-start="1664">注意:第三者は原則参加不可(例外あり)</p>
</li>
</ul>

<hr data-end="1688" data-start="1685" />
<h3 data-end="1709" data-start="1690">8. 書面主義 vs 口頭手続</h3>

<ul data-end="1764" data-start="1710">
<li data-end="1731" data-start="1710">
<p data-end="1731" data-start="1712">原則:審査請求は<strong data-end="1729" data-start="1720">書面で提出</strong></p>
</li>
<li data-end="1764" data-start="1732">
<p data-end="1764" data-start="1734">例外:口頭での手続も認められる場合あり(状況・行政庁の裁量)</p>
</li>
</ul>

<p data-end="1774" data-start="1766"><strong data-end="1772" data-start="1766">比喩</strong></p>

<ul data-end="1811" data-start="1775">
<li data-end="1792" data-start="1775">
<p data-end="1792" data-start="1777">書面=公式書類で正式に申請</p>
</li>
<li data-end="1811" data-start="1793">
<p data-end="1811" data-start="1795">口頭=窓口での相談・簡易申立</p>
</li>
</ul>

<hr data-end="1816" data-start="1813" />
<h3 data-end="1830" data-start="1818">9. 図解で整理</h3>

<pre data-end="2006" data-start="1831">

 </pre>

<p><code>行政不服審査法の流れ<br />
------------------------------<br />
処分(不利益処分)<br />
  ↓<br />
審査請求前置(原則)<br />
  ├─ 再調査請求<br />
  ├─ 異議申立<br />
  └─ 審査請求<br />
  ↓<br />
効力停止の決定(必要時)<br />
  ↓<br />
裁量処分 or 法定処分の審理<br />
  ↓<br />
利害関係人確認<br />
  ↓<br />
書面主義・口頭手続<br />
  ↓<br />
裁決</code></p>

<hr data-end="2011" data-start="2008" />
<h3 data-end="2027" data-start="2013">10. 今日のまとめ</h3>

<ol data-end="2244" data-start="2028">
<li data-end="2055" data-start="2028">
<p data-end="2055" data-start="2031"><strong data-end="2039" data-start="2031">前置主義</strong> → 裁判前に行政に救済申立</p>
</li>
<li data-end="2088" data-start="2056">
<p data-end="2088" data-start="2059"><strong data-end="2070" data-start="2059">審査請求の種類</strong> → 再調査・異議・通常審査請求</p>
</li>
<li data-end="2116" data-start="2089">
<p data-end="2116" data-start="2092"><strong data-end="2100" data-start="2092">効力停止</strong> → 原則そのまま、例外あり</p>
</li>
<li data-end="2144" data-start="2117">
<p data-end="2144" data-start="2120"><strong data-end="2126" data-start="2120">期間</strong> → 知った日3か月/処分日1年</p>
</li>
<li data-end="2176" data-start="2145">
<p data-end="2176" data-start="2148"><strong data-end="2162" data-start="2148">裁量 vs 法定処分</strong> → 逸脱・濫用チェック</p>
</li>
<li data-end="2210" data-start="2177">
<p data-end="2210" data-start="2180"><strong data-end="2189" data-start="2180">利害関係人</strong> → 処分で直接利益・不利益を受ける者</p>
</li>
<li data-end="2244" data-start="2211">
<p data-end="2244" data-start="2214"><strong data-end="2230" data-start="2214">書面主義 vs 口頭手続</strong> → 原則書面、例外口頭</p>
</li>
</ol>

<ul data-end="2332" data-start="2246">
<li data-end="2332" data-start="2246">
<p data-end="2262" data-start="2248"><strong data-end="2260" data-start="2248">前回とのつながり</strong></p>

<ul data-end="2332" data-start="2265">
<li data-end="2289" data-start="2265">
<p data-end="2289" data-start="2267">行政手続法の手続保障(聴聞・弁明)と対応</p>
</li>
<li data-end="2332" data-start="2292">
<p data-end="2332" data-start="2294">不利益処分後の救済手段を理解することで、処分前後の流れを体系的に整理可能</p>
</li>
</ul>
</li>
</ul>

<hr />
<p><a href="https://hanawa-office.jp/toku-gyo/">HANAWA行政書士事務所のホームページはコチラから</a></p>

<p><a href="https://hanawa-office.jp/toku-gyo/#contact">お問合せはコチラから</a><br />
 </p>
前のページに戻る
フォーム 電話 LINE